حجت‌الاسلام شرفخانی با تأکید بر اینکه مسجد نباید به محل اقامه نماز و برگزاری مناسبت‌ها محدود شود، گفت: امام جماعت باید در متن زندگی مردم حضور داشته باشد و با شنیدن مسائل و دغدغه‌های اهالی، پیگیری مشکلات خانواده‌ها و جوانان و کمک به گره‌گشایی از مسائل اجتماعی و معیشتی، مسجد را به مأمن و پناهگاه امن محله تبدیل کند.
رهبر انقلاب اسلامی به مناسبت سی‌وسومین اجلاس سراسری نماز پیامی صادر کرد.
در بخشی از این پیام آمده است:
نهادینه شدن و فراگیر و همگانی شدن نماز و آنگاه تلاش عمومی برای نیکو به‌جای آوردن آن، دو ضلع اصلی خط تلاش برای وصول به این مهم است و آبادانی مساجد و سایر تمهیدات برای گسترش کمیت و ارتقاء کیفیت صوری نمازهای جماعت و جمعه، مقدمات لازم برای دست یافتن به این مقصد مهم می‌باشند.
در همه این موارد، نقش ائمه جماعات و جمعه که باید مأمن مردم و گوش شنوا و پذیرای درد دل‌های ایشان باشند، بسیار برجسته است.
در همین راستا گفتگویی با حجت الاسلام شرفخانی، کارشناس مذهبی و رئیس مرکز امور خیریه سازمان اوقاف و امور خیریه پیرامون اینکه اگر قرار باشد یک مسجد واقعاً «مأمن مردم» باشد، چه شاخص‌ها و نشانه‌هایی در رفتار و فعالیت آن مسجد قابل مشاهده خواهد بود؟ ترتیب دادیم که در ادامه مشروح این گفتگو را می خوانید:
حجت‌الاسلام احمد شرفخانی، با تأکید بر ضرورت احیای کارکردهای اجتماعی مسجد اظهار کرد: «مأمن بودن» را یکی از مهم‌ترین شاخصه‌های مسجد برقرار و زنده است.
این کارشناس مذهبی با اشاره به اینکه مسجد باید در متن زندگی مردم حضور داشته باشد، اظهار کرد: در نگاه اسلام و اندیشه اصیل انقلاب اسلامی، مسجد هرگز صرفاً یک چهاردیواری با گنبد و گلدسته برای خواندن چند رکعت نماز و سپس بستن درهای آن نبوده و نیست، بلکه مسجد قلب تپنده محله، کانون پیوند اجتماعی مؤمنان، سنگر امید مردم و پایگاه انسان‌سازی و جامعه‌پردازی است.
وی افزود: هنگامی که رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیام خود به اجلاس سراسری نماز بر ضرورت مأمن بودن مساجد و گوش شنوا بودن ائمه جمعه و جماعات برای مردم تأکید می‌کنند، در واقع همان الگوی مسجد نبوی و مفهوم «مسجد برقرار» را مورد توجه قرار می‌دهند، مسجدی که درهای آن به روی مردم باز است و کارکردهای آن به زمان اقامه نماز یا مناسبت‌های خاص محدود نمی‌شود.
رئیس مرکز امور خیریه سازمان اوقاف و امور خیریه با بیان اینکه مأمن بودن مسجد باید در رفتار و مدیریت آن قابل مشاهده باشد، گفت: قرآن کریم خانه خدا را محل بازگشت و امنیت معرفی می‌کند و می‌فرماید: «وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَأَمْنًا». بنابراین مسجد باید جایی باشد که انسان پس از ورود به آن احساس کند از هیاهو و اضطراب‌های بیرون فاصله گرفته و در محیطی امن قرار گرفته است.
حجت الاسلام شرفخانی نخستین نشانه چنین مسجدی را ایجاد امنیت روانی برای همه مردم دانست و تصریح کرد: مسجد مأمن، جایی نیست که افراد را بر اساس ظاهر، ثروت، جایگاه اجتماعی یا خطاهای گذشته دسته‌بندی و طرد کند. اگر نوجوانی با سلیقه و پوششی متفاوت یا فردی که با آسیب اجتماعی مواجه شده وارد مسجد شود و با نگاه تحقیرآمیز یا سرزنش روبه‌رو شود، این مسجد از آرمان مسجد نبوی فاصله گرفته است.
وی ادامه داد: خانه خدا باید نخستین جایی باشد که انسان دل‌شکسته و آسیب‌دیده در آن احساس آرامش و پذیرش کند و بداند که قرار نیست در آنجا تحقیر یا قضاوت شود.
مسجد؛ خانه‌ای که نباید ساعت کاری داشته باشد
رئیس مرکز امور خیریه سازمان اوقاف و امور خیریه، باز بودن دائمی مسجد را دومین نشانه مسجد مأمن عنوان کرد و گفت: یکی از آسیب‌های امروز این است که در برخی مساجد تنها دقایقی پیش از اذان باز می‌شود و بلافاصله پس از پایان نماز بسته می‌شود، گویی مسجد یک اداره با ساعت کاری محدود است.
حجت الاسلام شرفخانی تأکید کرد: مسجدی که می‌خواهد پناهگاه مردم باشد باید دست‌کم بخشی از فضای خود را در ساعات مختلف شبانه‌روز برای حضور مردم آماده نگه دارد تا مسافر، فرد در راه مانده، جوان نیازمند خلوت و هر انسان گرفتار دیگری بداند که در خانه خدا به روی او بسته نیست.
وی با اشاره به تجربه حضور شبانه‌روزی مردم در تجمعات مسجدمحور اظهار کرد: این تجربه نشان داد هرگاه مسجد پرچم دفاع از امنیت روانی، عزت ملی و آرامش مردم را برافرازد، می‌تواند هزاران انسان دغدغه‌مند را گرد هم آورد. این حضور ثابت کرد که مسجد در متن جامعه قرار دارد و از ظرفیت عمیقی برای ایجاد پیوند اجتماعی برخوردار است.
مأمن اقتصادی محله؛ از صندوق قرض‌الحسنه تا حمایت از خانواده‌ها
وی سومین نشانه مأمن بودن مسجد را نقش‌آفرینی در خط مقدم مشکلات اقتصادی و معیشتی مردم دانست و گفت: امروز بخشی از فشارهای اجتماعی مستقیماً به معیشت خانواده‌ها مربوط است و مسجد می‌تواند در کنار مردم برای کاهش این فشارها نقش‌آفرینی کند.
وی افزود: وقتی پدری در تأمین اجاره‌خانه گرفتار می‌شود، مادری برای تأمین داروی فرزند خود با مشکل مواجه است یا خانواده‌ای آبرومند در تأمین نیازهای اولیه زندگی درمانده می‌شود، مسجد باید یکی از نخستین پناهگاه‌های محله باشد، پناهگاهی که کمک در آن با حفظ کرامت و آبروی افراد همراه باشد.
این کارشناس مذهبی راه‌اندازی بازارهای توزیع مستقیم کالاهای اساسی، ایجاد صندوق‌های قرض‌الحسنه واقعی با سرمایه‌های خرد مردم، پرداخت تسهیلات برای اشتغال و گره‌گشایی فوری، استفاده از ظرفیت خیرین و موقوفات برای حل مشکلات مالی و حمایت از مشاغل خرد و خانگی بانوان سرپرست خانوار را از جمله ظرفیت‌های مسجد در این زمینه برشمرد.
رئیس مرکز امور خیریه سازمان اوقاف و امور خیریه در ادامه موضوع رونق نماز جماعت پرداخت و گفت: فراگیر شدن و همگانی شدن نماز و تلاش برای نیکو به جا آوردن آن، با شیوه مدیریت مسجد ارتباط مستقیم دارد.
حجت الاسلام شرفخانی پرهیز از طولانی کردن غیرضروری نماز جماعت را یکی از اصول مهم دانست و با اشاره به سیره پیامبر اکرم(ص) در توجه به حال نمازگزاران اظهار کرد: در صفوف نماز، سالمندان، کودکان، جوانان و افراد پرمشغله حضور دارند و امام جماعت باید حال ناتوان‌ترین افراد را نیز در نظر بگیرد.
وی همچنین پاکیزگی و آراستگی مسجد را در جذب نسل جدید مهم دانست و گفت: مسجد باید محیطی تمیز، روشن، منظم و دلنشین داشته باشد. وضوخانه، سرویس‌های بهداشتی، فرش‌ها و سیستم صوتی مسجد نیز بخشی از تجربه حضور مردم در خانه خدا است.
جوانان؛ صاحبان واقعی مسجد
حجت الاسلام شرفخانی واگذاری مسئولیت‌های واقعی به نوجوانان و جوانان را عامل مهم دیگری در ماندگاری آنان در مسجد دانست و افزود: اگر نوجوان تنها تماشاگر باشد، احساس تعلقی به مسجد پیدا نمی‌کند، اما وقتی مسئولیت‌هایی مانند اذان، مکبری، سیستم صوتی، عکاسی، مستندسازی، فضای مجازی و برنامه‌های فرهنگی به او سپرده شود، مسجد را خانه خود می‌داند.
وی پیوند میان مسجد، مدرسه و خانواده را نیز ضروری خواند و گفت: امام جماعت باید با مدارس اطراف ارتباط داشته باشد و حضور خود را به محراب محدود نکند. ارتباط با دانش‌آموزان، حضور در برنامه‌های مدرسه و توجه به موفقیت‌های آنان می‌تواند فاصله میان مدرسه، خانواده و مسجد را کاهش دهد. امام جماعت نباید صرفاً پیش‌نماز صف اول نماز باشد، بلکه باید امام تمام محله باشد، امامی که در شادی‌ها و غصه‌های مردم کنار آنان قرار دارد، به عیادت بیماران می‌رود، به خانواده‌های نیازمند توجه می‌کند، برای ازدواج جوانان و حل مشکلات خانواده‌ها تلاش می‌کند و پای درد دل مردم می‌نشیند.
این کارشناس مذهبی خاطرنشان کرد: چنین مسجدی همان مسجد برقرار و زنده‌ای است که می‌تواند هم نماز را در جامعه فراگیر و محبوب کند و هم در برابر مشکلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، تکیه‌گاهی برای مردم باشد و مسجدی که درهای آن به روی مردم باز است مردم آن را خانه امن خود می‌دانند.
وی تأکید کرد: کمک به مردم نباید با تشریفات خسته‌کننده اداری و پرسش‌هایی همراه باشد که کرامت انسان را خدشه‌دار کند، مسجد باید بتواند با حفظ آبرو و عزت افراد، ظرفیت‌های محله را برای گره‌گشایی از زندگی آنان به میدان بیاورد. صحن مسجد می‌تواند محل امنی برای داوری، میانجی‌گری و آشتی دادن مردم باشد. پیامبر اکرم(ص) نیز اصلاح روابط میان مؤمنان را دارای جایگاهی ویژه دانسته‌اند.
وی افزود: بسیاری از اختلافات همسایگی، مسائل ملکی، اختلافات خانوادگی و مشکلات میان افراد، پیش از آنکه به پرونده‌های قضایی تبدیل شوند، می‌توانند با وساطت دلسوزانه امام جماعت، معتمدان، ریش‌سفیدان و افراد خیرخواه محله حل شوند.
این کارشناس مذهبی تصریح کرد: مسجد می‌تواند با میانجی‌گری صحیح، مانع شعله‌ور شدن اختلافات شود و اجازه ندهد مسائل کوچک اجتماعی به آسیب‌های بزرگ خانوادگی و اجتماعی تبدیل شوند.
وی با تأکید بر ضرورت تبدیل شدن امام جماعت به پناهگاه فکری و اجتماعی مردم گفت: توصیه رهبر معظم انقلاب درباره اینکه امامان جماعت باید گوش شنوای مردم و پذیرای درد دل‌های آنان باشند، یک توصیه صرفاً اخلاقی نیست بلکه یک راهبرد مدیریتی برای مسجد است.
حجت الاسلام شرفخانی با اشاره به آیات قرآن درباره رفتار پیامبر اکرم(ص) خاطرنشان کرد: پیامبر اسلام(ص) برای مردم گوش شنوا داشتند و با صبر و حوصله به سخنان آنان گوش می‌دادند. این الگو باید در زندگی روزمره امام جماعت نیز جاری باشد. در سنت علمای اصیل شیعه نیز چنین بود که امام جماعت پس از نماز بلافاصله مسجد را ترک نمی‌کرد، بلکه در همان مسجد می‌ماند و فرصت گفت‌وگو با مردم را فراهم می‌کرد. امروز نیز امام جماعت باید زمانی را برای شنیدن مشکلات مردم اختصاص دهد و در صورت نیاز، آنان را به متخصصان امین و متعهد ارجاع دهد.
رئیس مرکز امور خیریه سازمان اوقاف و امور خیریه، راه‌اندازی میز خدمت محله، کلینیک‌های مشاوره، استفاده از ظرفیت روان‌شناسان، مشاوران خانواده، پزشکان و وکلا را از جمله راهکارهای عملی برای این منظور دانست و ابراز کرد: مسجد زمانی می‌تواند مأمن واقعی باشد که شنیدن درد مردم به اقدام عملی برای حل مشکل آنان منجر شود.
حجت الاسلام شرفخانی با تأکید بر اینکه امام جماعت نباید منتظر مراجعه مردم بماند، اظهار کرد: در نهج‌البلاغه از پیامبر اکرم(ص) به عنوان «طَبِیبٌ دَوَّارٌ بِطِبِّهِ» یاد شده است؛ یعنی پیامبر مانند طبیبی بودند که به سراغ نیازمندان می‌رفتند. امام جماعت نیز باید در محله حضور داشته باشد، به کسبه سر بزند، احوال نوجوانان را جویا شود، به خانواده‌های شهدا، جانبازان و سالمندان سرکشی کند و با مردم ارتباط مستقیم داشته باشد. امام جماعتی که فقط در محراب حضور دارد، نمی‌تواند به طور کامل نبض محله را در دست داشته باشد.
مسجد؛ پناهگاه خانواده و نسل جوان
این کارشناس مذهبی همچنین بر ضرورت توجه مسجد به مسائل خانواده و نسل جدید تأکید کرد و گفت: مسجد نباید تنها محل برگزاری مجالس مناسبتی و مراسم ترحیم باشد. این مجموعه می‌تواند در زمینه ازدواج آسان، آموزش مهارت‌های زندگی، تربیت فرزند و مشاوره پیش از ازدواج نقش‌آفرینی کند. خانواده‌ها از مسجد انتظار دارند که تکیه‌گاه فکری فرزندانشان نیز باشد. برای تحقق این هدف، امام جماعت و فعالان فرهنگی باید زبان گفت‌وگو با نوجوان و جوان را بشناسند، تفاوت نسل‌ها را درک کنند و در مواجهه با پرسش‌ها و شبهات، به جای طرد و کم‌حوصلگی، با آرامش و استدلال پاسخ دهند و جوان باید احساس کند در مسجد به عنوان انسانی صاحب فکر و اندیشه دیده می‌شود و می‌تواند بدون ترس از تحقیر، پرسش‌ها و دغدغه‌های خود را مطرح کند.
خروج مسجد از مناسبت‌زدگی
حجت الاسلام شرفخانی یکی دیگر از الزامات مسجد برقرار را فاصله گرفتن از مناسبت‌زدگی عنوان کرد و ادامه داد: مسجد نباید تنها در دهه محرم یا شب‌های قدر شلوغ باشد و در سایر ایام سال با رکود مواجه شود.
وی تشکیل شورای مشورتی محله با حضور امام جماعت، هیئت امنا، فعالان فرهنگی، معتمدان، پزشکان، معلمان، نخبگان و دیگر افراد اثرگذار را یکی از راهکارهای شناخت و حل مسائل محله دانست و افزود: این شورا می‌تواند شناسنامه‌ای از نیازها، آسیب‌ها، استعدادها و ظرفیت‌های محله تهیه کند و برای هر مسئله، برنامه مشخصی داشته باشد.
وی استفاده از ظرفیت مسجد برای ایجاد سالن مطالعه، کافه‌کتاب، کارگاه‌های رایانه و تولیدات چندرسانه‌ای، گروه‌های سرود و فعالیت‌های هنری را نیز در افزایش حضور جوانان مؤثر دانست.
منبع: شبستان