• امروز چهارشنبه پنجم تیر 1398 

مقالات سازمان اوقاف

مطالب ویژه

خدمات غيرحضوري

سامانه شکايات

آثار زیارت و آسیب شناسی آن

آثار زیارت و آسیب شناسی آن

آثار زیارت و آسیب شناسی آن

 یک شنبه 16 مهر 1396   373  0      

سیدمحسن مرتضوی[1]
بابک شمشیری[2]
مهرانه شایگان[3]
چكيده
در عرف‌ تشيع‌ مدفن‌ و مزار ‌فرزندان‌ يا فرزندزادگان‌ ائمه‌ اطهار(ع‌) را امامزاده‌، نامیده­اند و البته بنا به ویژگی خاص ايران اين امامزدگان ‌در سراسر شهرها و روستاهای آن پراكنده‌­اند‌. بارزترین اثر آن زنده نگه­داشتن باورهاي عامه مردم است. به تبع این موضوع براي بقعه، علاوه بر ارزش مذهبي، بايد ارزش فرهنگي نيز قائل شد. مقام معظم رهبری بقاع متبرکه را معادل و هم­ارز قطب فرهنگی آورده است و خواستار تبدیل آنها به این امر شده است. به عبارتی ارج و ارزش این مکانها امری است که با فرهنگ و اعتقادات دینی عجین گشته است.
از نظر اسلام و فرهنگ پوياي تشيع، امامان معصوم(ع) و برخي از امامزاده‌ها به دليل قرب الهي و اطاعت محض از پروردگار متعال، جايگاه ويژه‌اي نزد خداوند دارند و مي‌توانند واسطه فيض الهي باشند و انسان‌هايي كه در مرحله پايين‌تر قرار دارند، آن بزرگواران را براي خواستن حاجات خود نزد خداوند وسيله قرار مي‌دهند.
علاوه بر مومنین و شیعیان، چه بسا پیروان ادیان و مذاهب دیگر که رنج و هزینه­ سفر متحمل می شوند تا از مزاياي مادي و معنوي زيارت برخوردار شوند. همین امر و عواملی دیگر که در مقاله به آن اشاره می­شود، موجب سوء­استفاده افرادی از اظهار ارادت و اعتقاد مردم به امامزادگان گردید و حتی به نصب بقعه و بارگاه جعلی منجرشد. اکنون با افزایش تعداد زیارتگاهها و احتمال ایجاد زيارتگاه‌های ساختگی، آیا این موضوع، تهدید یا فرصتی برای مومنین و معتقدین به دین مبین اسلام ارزیابی می­گردد؟
ﻧﻮﺷﺘﮥ ﺣﺎﺿﺮ ﭘﮋوﻫﺸﯽ ﺗﻮﺻﯿﻔﯽـ ﺗﺤﻠﯿﻠﯽ است و ﺟﺰء ﭘﮋوﻫﺶﻫﺎي ﮐﯿﻔﯽ به شمار مي آيد. روش ﺟﻤﻊآوري اﻃﻼﻋﺎت در اﯾﻦ ﺗﺤﻘﯿﻖ روش ﻣﻄﺎﻟﻌﮥ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪاي اﺳﺖ و ﺑﻪ ﺑﺤﺚ درﺑﺎرة ﺗﺄﺛﯿﺮ امامزادگان مجعول در بین مردم مؤمن و معتقد به آنان می­پردازد.

کلیدواژه­ها: امامزادگان، زيارتگاه‌های ساختگی، حقیقت­جویی، خرافه، واسطه فيض الهي



مقدمه
از آنجا که با وجود اختلاف روش ها، محيط ها و موضوعات مورد بررسي، تقريباً تمامي محققان بر اين موضوع اتفاق نظر دارند که در محيط هاي مذهبي و جوامعي كه ايمان مذهبي آنها بيش تر است، ميزان اختلال هاي رواني و به خصوص اضطراب و افسردگي، به طور محسوسي كم تر از ميزان آنها در محيط ها و جوامع غير مذهبي است و افراد و گروه هايي از محققان در سراسر جهان، درباره تأثير ايمان به خدا و مذهب، محيط هاي مذهبي و آداب و رسوم ديني مانند نيايش در سلامت رواني افراد، بهداشت رواني جامعه و بهبود بخشي بيماران رواني و مقاوم كردن افراد در برابر حوادث و وقايع دردناك و ايجاد آرامش، به نتايج مثبت و قابل توجّهي دست يافته اند (یونگ1، 1994 ). ايمان به خدا و نيايش و راز و نياز با او به انسان اميد و توان مي دهد و انسان احساس مي كند به پناهگاه مطمئن و با قدرتي بي نهايت متكي است. از اين رو، احساس نشاط و توانمندي مي كند و اگر اين ارتباط با آن منبع عظمت و رحمت قطع باشد، احساس دلتنگي و نگراني در او ايجاد مي شود و به بيماري هاي رواني گرفتار مي آيد. به اين حقيقت روان شناسان و روان كاوان بزرگي همچون يونگ، اريك فروم، ويليام جيمز و ديگران، ايمان به خدا و دعا را اساس آرامش و سلامت روان دانسته و اشاراتی به این موضوع داشته اند.

صدر، (1985) معتقد است که ایمان داشتن، به این معنا نیست که تنها یک بعد در دین مورد توجه قرار داده باشد، بلکه واقعیتی فراتر از این را فراروی بشر قرار می دهد. هدفی كه اسلام‌ برای زندگی انسان پیش‌رو می‌نهد، خشنودی خداوند است و معیار اخلاقی برای سنجش رفتار انسان هم میزان خشنودی پروردگار است دین مبین اسلام در انسان با این قاعده فكری، نسبت به زندگی بینش درستی بخشیده و در او باوری آفریده كه زندگی‌اش از سرآغاز مطلق كمال سرچشمه گرفته است و فلسفه آن، آماده‌شدن انسان برای‌ جهانی بی‌رنج و گزند است. هم‌چنین معیار اخلاقی تازه‌ای در همه كنش‌ها و واكنش‌ها وضع كرده است و آن خشنودی خداوند است؛ بنابر این معیار، چنان نیفتاده است كه هرچه مصالح شخصی‌ اقتضا كند، روا باشد و آن‌چه به زیان شخصی بینجامد، ناخوشایند و ناروا؛ بلكه انسان بهنجار، كسی است كه به این هدف رسیده است‌ و شخصیت اسلامی متعالی، شخصیتی است كه در راستای این هدف گام برمی‌دارد.
بنا به مقتضای دیدگاه ها و پژوهش ها آنچه در متون تحقیقی به آن پرداخته شده، غالبا جزیی از کل است. با این وجود، كارل 2معتقد است: « نيايش در روح و جسم تأثير مي گذارد و احساس اخلاقي و احساس عرفاني را توأماً تقويت مي­كند. در چهره كساني كه به نيايش مي­پردازند، حسّ وظيفه­شناسي، کاهش حسد و شرارت و حُسن نيكي و خيرخواهي به ديگران خوانده مي­شود. نيايش، خصايل خود را با علامات بسيار مشخص و منحصر به فردي چون: متانت رفتار، صفاي دل، چهره پر از يقين، مستعد شدن برای هدايت، شادي بي دغدغه، انبساط خاطر، آمادگي براي پذيرش حق و راضي بودن به رضاي پروردگار نشان مي دهد» (عطارزاده، 1387).
گاندي نيز در مقام توصيف نقش آرامش بخش نيايش مي گويد: «دعا و نماز، زندگي ام را نجات داده است(به نقل از عطارزاده، 1387). و كولكاي 3(1994) با بررسي تأثير ايمان مذهبي، نماز و دعا در كاهش اضطراب، به اين نتيجه رسيد كه 42% افراد نمونه او گزارش داده اند كه نماز اضطراب را پايين مي آورد.
در تمام موارد فوق پیوستن انسان به یک قدرت بی انتها و نتایج حاصل از آن بیان شده است. این امر خودبه خود حاصل نمی گردد بلکه با تلاش و تقرب جستن به منبع عظیم و لایزال مقدور است.
دعا انسان را به برترين سرمايه كه معرفت خدا است، دعوت مي كند و سبب مي شود كه خود را نيازمند او ببيند و چون خود را نيازمند او و مرهون نعمت هاي او مي بيند، موظف به اطاعت از خواست او و خضوع در برابر او مي شود، پس سبب مي شود از مركب غرور كه سرچشمه انواع بدبختي هاست، فرود آيد. از سوي ديگر همه نعمت ها را از او ببيند و به او عشق ورزد و از اين طريق رابطه عاطفي او با ساحت قدس الهي محكم تر گردد. از طرفي دعا به انسان اعتماد به نفس مي بخشد و وي را از نااميدي دور مي كند و به تلاش و كوشش بيشتر وا مي دارد.
حقیقتاً اگر انسان به ساحت قدس الهي رو آورد و توجه خود را يك سره به درگاه او معطوف كند، مانند آيينه­اي كه در برابر تابش آفتاب قرار گيرد، به تناسب استعداد و آمادگي خود از فيوضات الهي را بهره می گیرد و آثار آن را منعكس مي کند، هر اندازه دل را از آلودگي ها و تيرگي ها خالی کند و به صفا و پاكي نزديك تر شود، به همان اندازه قدرت دريافت انوار ازلي معبود در او افزون تر مي شود. آثار روحي و معنوي توجه به خدا و نيايش به تناسب شدت و ضعف تفكر و توجه متفاوت مي شود. این گاهي در مراتب عالي همراه با جاذبه خاصي صورت مي پذيرد. اميرالمؤمنين علي)عليه السلام( در غرر الحكم و درر الكلم مي فرمايد: «عليك بذكر الله فإنّه نور القلوب». پس در تعاليم اسلامي از آن به نور دلها تعبير شده است.

طبق يافته هاي جديد روان شناسان، افراد داراي اعتقادات مذهبي قوي و آنهايي كه در جوامع فعال هستند، پس از رويدادهاي استرس آميز در مقايسه با افراد غير مذهبي از نظر رواني بهبود سريع تري مي يابند و يا مشكلات استرس زا را بهتر تحمل مي كنند ) پورافكاري، 1385. (
گرچه پژوهش هاي متعددي اثرات سلامت بخش دين را نشان داده اند اما در خصوص اثر زيارت به عنوان يك رفتار ديني در بهداشت رواني، پژوهش هاي علمي چنداني در كشور گزارش نشده است. در سال هاي اخير روان شناسان علاقه فزاينده اي به بررسي نقش آموزه هاي ديني و مذهب در تأمين بهداشت رواني افراد نشان داده اند. يافته هاي تعداد زيادي از اين مطالعات حاكي است كه افراد مذهبي در مجموع شادتر و سالم تر از افراد غير مذهبي هستند، يا افراد مذهبي فعال، ميزان مرگ و ميرهاي پايين تري در مقابل انواع بيماري ها در مقايسه با افراد غير مذهبي نشان مي دهند. آنها از نظر جسمي هم وضع بهتري نشان مي دهند ) پورافكاري، 1385 .(

زیارت، معنویتی در جهت کمال
دعا و زيارت، مي تواند در برطرف کردن نيازهاي معنوي و روحي و رواني انسان نقش سازنده­ای داشته باشد و در آيين نوراني اسلام از جايگاه بسيار رفيع برخوردار است به گونه ای که دیدی باایمان حاصلِ عبور از جهان ماده و پيوند با عالم معنا كه ابزار مهم تحقق آن را بايد نيايش دانست، همه ظواهر را خواهد شكافت و در پسِ هر چيز ـ هر مفهوم انساني ـ معنايي ديگر خواهد جست. به دليل جايگاه والاي نيايش و دعا و نقش ارزشمند آن در زندگي انسان، همه اديان و مذاهب به آن توجه ويژه داشته، بر لزوم پايبندي پيروانشان به اين مسأله تأكيد کرده اند. دور از انتظار نيست در حالي كه همه در جستجوي آرامش و نشاط معنوي و انرژي افزون ترند، آيين معنابخش اسلام نيز در مقام تحكيم پايه ها و اركان نظم معنايي مشترك بين پيروان خويش و بلكه كل بشريت به مقوله نيايش، اهتمام و توجه ويژه مبذول داشته باشد و راهكارهايي همچون نماز و زيارت و توسل جستن را به منظور تسهيل اين مهم، به کار برده باشد. زيارت يعني پيوند ناقص با كامل، علاقه به رهايي از قفسِ ماديت و بي معنايي، رهايي از نقص و پيوست به معنا، از اين روست كه زيارت در ارزش و پاداش همپاي بسياري از عبادات حتي جهاد و شهادت به حساب آمده است. شهید کسی است که به واسطه مقام والای شهادت خداوند گناهانش را می آمرزد. امالی شیخ صدوق از امام صادق (ع) حدیثی نقل می کند که می فرمایند: «من اتی قبر الحسین عارفا بحقه غفر الله ما تقدم من ذنبه و ما تاخر» هر که عارفانه قبر سید الشهدا را زیارت کند، خداوند گناهان گذشته و آینده اش را می آمرزد. از امام کاظم علیه السلام نیز نقل شده است: هرکس امام رضا علیه السلام را که در شهر غربت از دنیا می رود زیارت کند، درحالی که تسلیم امر او و عارف به حقش باشد، در پیشگاه الهی از منزلت شهدای بدر برخوردار است. امام صادق علیه السلام فرمود: امام حسین علیه السلام را زیارت کنید هرچند که سالی یکبار باشد؛ زیرا هرکس عارف به حق او باشد و زیارتش کند، پاداشی جز بهشت ندارد، از رزق واسعی بهره مند می شود و خداوند گشایشی در کار او ایجاد می کند. همچنین به بشیر فرمود: کسی که قبر حسین بن علی علیه السلام را همراه با معرفت زیارت کند، همانند کسی است که خدا را در عرش زیارت کرده است این گونه روایات درباره سایر ائمه سلام الله علیهم نیز وارد شده است.

در صورتي پرورش حس خداجويي ميسّر مي شود كه انسان دائماً نقصان و فقر وجودي خود، و غنا و بي نيازي خداوند را متذكر شود و اين مهم جز در سايه تداوم ارتباط با قدرت قاهره الهي( نيايش )، از طريق ديگري ميسور نيست (عطارزاده، 1387).
آثار و فرصت های خاص زیارت
دعا و زيارت در حقيقت، همدم شايسته اي است كه تنهايي و غربت وحشتناك را به انس و الفت مبدّل مي سازد و انسان را از انزواي درون بيرون آورده، به جمع پيوند مي زند؛ چراکه شخصي كه در حال نيايش است، نه تنها خود را تنها نمي بيند، بلكه با چشم دل مي يابد كه در آن حالات عرفاني، مجموعه كاينات با او هماهنگ هستند؛ زیرا به فرمايش قرآن كريم :هر موجودي تسبيح و حمد خدا مي گويد، ولي شما تسبيح آنها را نمي فهميد (اسراء، 44 ).
به قول مولوي:
جمله ذرات عالم در نهان با تو گويانند روزان و شبان
ما سميعيم و بصير و با هُشيم با شما نامحرمان ما خامُشيم
در دعا و نيايش است كه انسان خود را آن گونه كه هست، مي بيند، به نقص و عيب خويش آگاه مي گردد و مانع اين مي شود كه در او «خودپنداري » جايگزين « خود حقيقي » شود و هرگز اين دو را با يكديگر خلط نكرده، پيوسته از هم تميز مي دهد.

صدر المتألهين شيرازي مي گويد: هر وجودي كه ناقص باشد، همواره شايق است كه كامل تر گردد و چون همه هستي ناقصند همه شايقند كه كامل شوند و شدت و قلت شوق بستگي به شدت و ضعف وجود دارد.
بينش آگاهانه اين است كه آدمي بپذيرد كه داراي نقص است و بينش آگاهانه تر زمانی است که براي كامل شدن و تلاش براي شناخت بيشتر و بهتر انسان ها شوقی را در پي داشته باشد و دستيابي به چنين بينشي به طور قطع در سايه ارتباط با انسان هاي كاملي فراهم مي آيد كه در پيمودن مسير كمال، مي توانند الهام بخش سالكان اين طريق باشند. برقراري اين ارتباط كه مقدمه نيل به معرفت و شناخت حقيقي است، با رو در رو شدنی ممکن مي شود که انسان را به پيشگاه وارستگان راه حق که نمایشگر انسانيت اند، رهنمون می­کند. «زيارت»، از اين مقوله است، پيوند ژرف ناقص با كامل، محبت و علاقه مفرط به رهايي از نقص و پيوست به معناست. از اين رو آنچه زاير را به پيمودن راه ها و طي مسافت ها و تحمل رنج سفر و بيم باديه و استقبال از خوف و خطر وامي دارد، كشش دروني و علاقه قلبي اوست. اگر عشق آمد، خستگي رخت بر مي بندد و اگر محبت در كار بود، ملال متواري مي شود.
براي عاشق مشتاق، نه تنها خود محبوب، جاذب و جالب است، بلكه هر چيزي هم كه به هر صورت رنگ و بوی تعلق و انتساب به او داشته باشد، مطلوب و جذاب است و عاشق مشتاق را به سوي خویش مي كشاند .
دعا و زيارت خود آرامش كامل و طمأنينه اي در پي خواهد داشت. چرا که علاوه بر كاركرد معنابخشي به حيات انسان، باعث اطمينان قلب و قدرت روحي نيز مي شود؛ زيرا انسان نهايتاً، به ويژه در وقت اضطراب، غالباً با حضور قلب و خلوص نيت رو به سوي خداي مي آورد و با او درد دل مي كند، عقده­هاي خويش را بيرون مي ريزد و اسرار خود را كه در نهان گاهش محافظت مي شد، به زبان مي آورد و تنها از او راه چاره و گريزگاه طلب مي نمايد و با آه و ناله تقاضاي كمك مي كند.

به زبان ديگر ، دعا و زيارت در انسان حالت روشن­دلي و روشن­بيني و آرامشی ايجاد مي كند و در حكم چراغي مي گردد كه درونش روشن شده باشد، بر خلاف افرادي كه با دعا و ياد خدا رابطه ندارند و هميشه خانه دلشان تاريك و ظلماني است و از درك و بينش و روشنايي بي نصيبند و از دعا و زيارت به عنوان نيروي بهجت زا، انبساط آفرين و لذت بخش محرومند. وقتي نيايشگر از بن جان و ژرفاي دل، در اماكني كه مملو از عطر معنويت است، دست به دعا بر مي دارد، نوعي شادابي و بهجت و انبساط معنوي در درون خود احساس مي كند كه حاضر نيست به هيچ بهايي آن را از دست بدهد.
و بالاخره زيارت؛ ظهور ميل فطري نفس است، فطرت ملاك تعالي و تكامل انسان به شمار مي رود و با معيارهاي حيات طبيعي و غريزي انسان قابل توجيه نيست؛ چرا كه فطرت عبارت است از ويژگي هاي آفرينشي و تكويني وجود انسان كه با حيات عقلاني او هماهنگ است، بدين جهت فطريات از نوعي قداست برخوردارند و جنبه ارزشي دارند. بر اساس تمايلات فطري، انسان حقايق متعالي را دوست داشته، به آنها گرايش دارد و احساس يا ميل به زيبايي دوستي، خيرخواهي ، ميل قدسي و يا حقيقت جويي برجسته ترين تمايلات عالي انساني به شمار مي روند.
ميل به ديدار و زيارت خداي تعالي نيازی است كه در تاريخ انساني همواره وجود داشته است و به يك امر مقدس و شايسته پرستش و تعظيم بشر به شمار مي رود. به گونه اي كه به نظر و عقيده برخي از دين پژوهان، اعتقاد به امر مقدس، عنصر مشترك اديان است و چنين اعتقادي حتي در اديان ابتدایي نيز به گونه اي وجود داشته است(رباني گلپايگاني، 1385).
سایر فواید جانبی زیارت
- جاذبه‌های معنوی حرم امامزادگان به‌خصوص در ایام و لحظات فراغت انسان‌ها می‌تواند فرهنگ‌ساز باشد.
- تبدیل آرامگاه‌های امام‌زادگان به قطب فرهنگی نوعی تجلیل و تکریم از جایگاه والای آن‌هاست. در راستای تبدیل بقاع متبرکه امام‌زادگان به قطب‌های فرهنگی نخست باید آسیب‌هایی که جایگاه این بزرگواران را مخدوش می‌کنند شناسایی شده، پس از آن با توجه به راهکارهای جلوگیری از این آفات، به برنامه‌ریزی‌های منسجم و هماهنگ بپردازیم.
- به منظور باید از ظرفیت گسترده روحانیون و حوزه‌های علمیه بهره برد زیرا این قشر از جامعه می‌توانند در خصوص برنامه‌های فرهنگی مشارکت جدی داشته باشند.
برجستگی و نمایان شدن زیارتگاه ها به دلایل مختلف از جمله کراماتی که از آنان مشاهده گردیده، اعتباری به آن می بخشد. مثلا گروهی از ستمگران سعی داشتند، غار اصحاب کهف را مسدود کنند تا آرامگاه آن‌ها ملجأ و پناهگاهی برای مؤمنان نباشد و آن غار به یک مرکز فرهنگی تبدیل نشود و همین کار را در خصوص دیگر بقاع نیز انجام دادند اما امروز مشاهده می‌کنیم آرامگاه‌های امام‌زادگان به عنوان مرکزی علمی و فرهنگی در اختیار مسلمانان و شیعیان قرار دارد.

- کراماتی که این بزرگان برای زائران دارند هنوز مکتوب نشده است و اگر تمام آنها در کنار یکدیگر جمع‌آوری شوند، بهترین ابعاد الگوی معنوی روحی و جسمی برای جوانان می‌شوند.
- در زیارتگاه‌ها در کنار زیارت، دادن نذورات و وقف کردن، از قدیم الایام در بین ادیان و آیین های مذهبی مختلف دیده می شد تا درآمد حاصله با توجه به نیات واقف صرف امور شود. اما این سنت پسندیده و رایج در بین مسلمانان از ویژگی های منحصر به فردی برخوردار است بطوریکه این موضوع مورد حمایت حاکمان بلاد اسلامی و سبب گسترش فرهنگ دینی و تقویت روحیه انسجام و وحدت بین مسلمین تلقی می شود. با این حال در جغرافیای ایران و آسیای میانه نگرش دولتها در دوره های مختلف نسبت به مسئله وقف متفاوت بوده است و البته در کنار تفاوت ها،‌ به خوبی مشابهت هاي متعددی در عملکرد و میزان ارزش گذاری احساس می شود. تلاش به منظور کمک و مساعدت به افراد نیازمند، ضمن بالا بردن روحیه تعاون و همیاری در جامعه، بستری مناسب برای توسعه فرهنگی،‌ اجتماعی و اقتصادی جوامع انسانی خواهد بود.
سنت حسنه وقف يكي از افتخارات مكتب اسلام و از اهرم هاي موثر اعتقادي و فرهنگي براي جبران نيازهاي مادي و معنوي جامعه است. از صدها سال پيش تاكنون واقفان خيرانديش با اختصاص بخشي از اموال خود براي خدمت مستمر به جامعه در قالب روش پسنديده (وقف) كه بارزترين و روشن ترين مصداق احسان، انفاق، صدقه جاريه، تعاون و باقيات الصالحات است منشاء خدمات فراوان علمي، فرهنگي، هنري، رفاهي، بهداشتي در جامعه بوده اند كه وجود صدها درمانگاه، بيمارستان، مدرسه، دارالايتام، كتابخانه و هزاران مسجد، قنات، پل، آب انبار وغيره كه بايد به طور دايمي حفظ شود و مورد بهره برداري قرار گيرد، درسراسر كشورهاي جهان و به ويژه ايران بهترين گواه و شاهد آن است(مهتدين، 1386).

اين آرامگاه ها با افزايش ميزان جذب زوار و رونق گردشگری مذهبی، تبعاتی مفید و قابل توجه برای آن منطقه بر جای می­گذارد .
- مهمترین تأثیر گردشگری مذهبی زنده نگه داشتن راه بزرگان دین و کمک به حفظ معنویت در جامعه است.
- غالبا مسافران با توجه به وضعيت آب و هوا اقدام به سفر مي كنند. در گردشگري مذهبي اين امر مهم تلقي نمي شود و نسبتاً در تمامي فصول مي توان ميزان قابل توجهي از مسافران را مشاهده نمود كه خود فرصتي مهم در جهت سرمايه گذاري و بهره برداري از اين فرصت است. از امتیازات و ويژگي هاي گردشگري مذهبي، عدم توجه به وضعيت آب و هوا براي سفر است، خصوصاً در مناسبت هاي خاص. این موضوع تنها یکی از ویژگی های سفر مذهبی است. از نکات قابل توجه دیگر در مورد گردشگری مذهبی به موارد زير مي توان اشاره كرد.
- بدون شك محل اقامت اولين مساله اي است كه بر ميزان جذب، تاثير گذار است. توجه به امكانات رفاهي هتل، مسافرخانه، مهمانپذير و يا مسكن هاي شخصی كه پذيراي زوار هستند بسيار حائز اهميت است.
- يكي از مهمترين عواملي كه در جذب زائر نقش بسزایي دارد حمل و نقل است. بهبود شرايط حمل و نقل مي‌تواند موجب تسهيل سفر و افزايش ميزان زائر باشد.
- در كنار زيارت، بازديد از امكانات تفريحي و تاريخي مورد توجه گردشگران است. لذا امكانات رفاهي و توجه به اين امر در جذب گردشگر تاثير بسزايي خواهد داشت. البته نبايد فراموش نمود كه از كالايي شدن گردشگري مذهبي بايد پرهيز شود.

- توجه به صنايع دستي و محصولات بومي هر شهر بسيار مهم است. اکنون اين امر دستخوش آفت كالاهاي نامرغوب خارجي در تمامي زيارتگاه هاي داخل و خارج از كشور گردیده است و به راحتي مي توان محصولات عرضه شده را در چند كشور يافت. اين درحالي است كه تنوع توليدات محلي در ايران با توجه به تنوع فرهنگي، فرصتي را مهيا نموده تا با برنامه ريزي بتوان اين دسته از محصولات را در بازار عرضه كرد و علاوه بر اشتغال زايي و افزايش درآمد سرانه، از خارج شدن ارز از كشور نيز جلوگيري نمود.
به راستی زمانی به منطقه و محدوده زیارتی جهت سکنی اندیشیده می شد و در زمانی دیگر توسعه و رونق شهری مد نظر قرار می گرفت اما در حال حاضر به همه ابعاد اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و حتی بین المللی باید توجه شود و بايد آرامگاه هاي مذهبي سرمایه هایی معنوی و مادی به شمار آیند.
بقاع متبركه به گونه‌اي متفاوت از نقاط ديگر بافت شهري طراحي شده‌اند. امروزه در اغلب شهرها و روستاها، بقعه‌اي كه نمايانگر مزار شيعه‌اي علوي است به چشم مي‌خورد. اين امر با فلسفه وجودي آن‌ها به عنوان يك بنا يا يك مجموعه مذهبي مطابقت دارد. از جنبه فرهنگي، مقابر، نقش حساسي را در حفظ و انتقال باورها و آيين‌هاي اسلامي دارند؛ ضمن آنكه به عنوان يك بناي تاريخي، بازگوكننده گوشه‌اي از تاريخ شكل‌گيري آن نيز هستند. افزون بر آن، ‌نقش آن‌ها در ايجاد و شكل‌گيري مراكز فرهنگي، اقتصادي و حتي بافت شهري و روستايي به طور كامل مشهود است.

موانع هدایتی زیارت در جهت قرب(تهدید زیارت)
اگرچه ایمان به خداوند، سبب شناخت منبع آغازین هستی می‌شود و ایمان به رستاخیز، ما را با سرنوشت هستی آشنا می‌كند و فرجامی كه هستی بدان می‌انجامد را می‌نماید؛ اما برای پیوند درست با خداوند، نمی‌توان تنها به ایمان بسنده كرد؛ چراكه این‌ موضوع، به واقع به روش پاسخگویی به سرشت ایمان انسان و روش‌های استفاده از آن بستگی‌ دارد. این امر در پاسخگویی به دیگر نیروهای گوهرین و توانایی‌های سرشتی انسان نیز صدق‌ می‌كند. بنابراین، رفتار درست در پاسخگویی به این خواسته سرشتی انسان، مصلحت و خیر فرجامین آدمی را برآورده می‌كند؛ هم‌چنان‌كه كنش های سازگار با سرشت و یا ناسازگار با آن، نیروهای سرشتی را می‌پرورد و عمق می‌بخشد و یا آن‌ها را پوشیده نگه می‌دارد و سركوب می‌كند. بنابراین، ریشه‌های رحمت و مهربانی در آدمی، با رفتار و كنش‌های منفی و نادرست می‌كشد و با همدردی عملی‌ و پیوسته با درماندگان و ستم‌دیدگان و تهی‌دستان رشد می‌كند و می‌بالد ( دلشاد تهرانى، 1377). پس برای ایمان به خداوند و احساس ژرف‌گرایش به غیب و در پی مطلق بودن، ناگزیر باید رهنمودی در میان باشد تا روش پاسخگویی به این احساس را معلوم دارد و از سوی دیگر، باید با رفتار عملی این احساس را به گونه‌ای همساز با دیگر احساس‌های گوهرین در انسان، عمق بخشید و استوار كرد.
نكته این‌جاست كه این احساس، بی‌راهنمایی و هدایت، دگرگون می‌شود و به‌ گونه‌هایی چند از انحراف و كژی گرفتار می‌آید. از قضا چنین دگرگونی و كژپویی در احساس‌ دینیِ هدایت نشده، در بیش‌تر دوره‌های تاریخ رخ داده است. این احساس، بدون رفتار هدایت شده و ژرف گاه از میان می‌رود و با زندگی انسان، پیوندی راستین و پویا پیدا نمی‌كند و نمی‌تواند نیروها و توانمندی‌های شایسته او را شكوفا سازد (دلشاد تهرانى،1377) از این‌روست كه اهمیت كار تربیتی، در همان اوان ظهور دین اسلام وجود داشته است و در بین سخنان بزرگان دین در آمده است .حتی در طول زندگی ائمه اطهار عملاً انسانها با آن مواجه گشته اند.
زیارت هم از این خطرات و انحرافات مصون نمانده است و در طول تاریخ دستخوش تغییر و تطور فکری و نگرش های مختلف گردیده است که نتایج آن به اشکال مختلف از جمله در معماری ها یا تخریب های عمده مثلا در بقیع جلوه گر شده است.

فراموشی مسبب الاسباب و متوسل شدن به اسباب
کسانی که گرفتار شرک خفی هستند اهل ریا و نفاق نهان نیز می شوند. آنان به اسباب و امور ظاهری بیش از اندازه بها می دهند و حضور و تأثیر الهی را نمی بینند و در حقیقت گمان می کنند که سبب و یا اسباب، خود مستقیم کاری را انجام می دهد و توجهی به اذن خداوند در تأثیرگذاری ندارند. این گونه است که به ربوبیت عرضی و همتایی با خداوند قایل می شوند و برای اسباب، نوعی پروردگاری و تأثیر مستقل را می پذیرند.
این افراد در زندگی عادی خویش انسان های ترسویی هستند و نسبت به هر کسی که گمان پروردگاری و تأثیر را می یابند کرنش می کنند و آنان را به شکلی، معبود و مسجود خویش می سازند. آنان اگر برای خداوند قدرتی و تأثیری قایل شوند در آخرت و یا در حوزه خالقیت و آفریدگاری است و می گویند: خداوند دنیا را ساخت و به حالش رها کرده است و آن که تأثیرگذار است مثلا قدرت ایالت متحده است و یا قدرت فلان کس و یا پول و ثروت است که کار می کند. این تفکر نقشی برای خداوند در ربوبیت و پروردگاری امور و چیزها در دنیا قایل نیست و عملا برای امور و اشیاء، ربوبیت و پروردگاری مستقل و بیرون از اذن الهی را قایل می شود.
بارها دیده و شنیده شده است که مبتلایان به شرک خفی به اشخاص و یا مسایل دنیوی بیش از خدا ارزش و بها داده، به جای توکل و تکیه به خدا، با کرنش و خواهش خواستار چیزی می شوند. آنان خداوند را رازق می شمارند ولی نه در کوتاه مدت و یا در دنیا بلکه در امر کلی. اينان باور ندارند که خداوند نه تنها آگاه به همه سر و اخفی و پنهان و نهان است بلکه قادر و توانا به انجام همه امور ریز و درشت هست. آنان گاه علم خداوند را نسبت به کلیات می دانند و علم خدا به جزییات را نمی پذیرند، لذا باور ندارند که خداوند از مشکل روزی و غذای امروز او آگاه باشد و بخواهد آن را حل کند.

آسيب شناسي ديني در ابعاد مختلف آن اعم از اعتقادات، احکام و اخلاق همواره دغدغه علماي ديني و دين پژوهان و به ويژه روشنفکران ديني بوده است. آسيب هاي ديني از آن جا آغاز مي شود که متون و منابع ديني(کتاب و سنت و سيره) در گذار زمان در معرض قرائت هاي مختلف قرار مي گيرد و تعدد قرائت ها به طور طبيعي به وقوع اختلافات و انحرافات مي انجامد. چنين روندي به تدريج اتباع دين را از سرچشمه زلال اسلام دور مي سازد و موجب آسيب هايي در بعد اعتقادي، فقهي و يا اخلاقي مي گردد. آسيب هاي که از درون نشات گرفته و جوامع اسلامي در هر عصری به آن مبتلا بوده و هست. اين آسيب ها عبارتند از: اختلافات مذهبي، غلو ، خرافه گرايي و تحجر.
برخي از مذاهب از نظر اعتقادي اعوجاج یافته اند به طوری که از اعتقادات ناب اسلام فاصله گرفته اند تا حدی که ممکن است دچار بدعت گردند. این امر در مسأله احکام نيز ديده می شود احكامي از آنان صادر مي شود که با شرع اسلام ناهمگون است و خارج از فرمان سيره، سنت و قرآن است. در اين صورت اخلاق و سلوکی متضاد با روح و تعاليم اسلام از مسلمانان صادر مي گردد.

1- اختلافات مذهبي: سالیان سال است که اختلافات شيعه و سني همچنان ادامه دارد و هر كدام خود را حق مي داند و ظاهرا تمام راهها براي توافق و جلب نظر این دو فرقه بزرگ در مباني اعتقادي مورد اختلاف نظر به جایی نرسيده است اما امکان اینکه شيعه و سني با يکديگر وحدت و همزيستي داشته باشند، دور از ذهن نيست. اصول اعتقادات و تفاصيل آن معمولا در سطح علما و نخبگان مطرح است و عامه مسلمانان را به آن کاري نيست و اساسا شيعه و سني بودن آنان، بيش از آن که انتخابي و از سر تحقيق نيست. می توان از عمق اختلافات کاست و در عقایدی به خصوص در وجوه مشترک هماهنگ شد و در رفع اختلافاتی همچون نحوه زیارت همدیگر را قانع كرد.
برخي قائل به آنند که اختلافات فکري و ظهور نحله هاي گوناگون، امري طبيعي است و منشا آن به تفاوت ميان انسان ها بازمي گردد، لذا بايد مقوله تعدد مکاتب يا پديده «پلوراليسم ديني» را پذيرفت. شايد اين سخن به طور کلي صحيح باشد، چون انسان ها به طور فطري در تکاپوي دستيابي به حق هستند(يا ايها الانسان انک کادح الي ربک کدحا فملاقيه(انشقاق: 6) و هر يک ممکن است به بخشي از حقيقت دست يابند.
2- تحجر: تعابير مختلفي از سنت، مفاهيمي چون ارتجاع و مخالفت با هر گونه پديده جديد و مدرن در بر دارد. گاهی مراد از سنت و سنت گرايي مفهومي است که در برابر تجدد و نوانديشي قرار مي گيرد و آن تحجر است اما اگر سنت، سيره و گفتار پيامبر باشد، تمسک به سنت پسنديده و بلکه ضروري است.

تحجر يک آسيب فکري و ذهني است که عقل را از پويايي و سياليت و انعطاف بازمي دارد و با هر آن چه بيگانه باشد، به مخالفت برمي خيزد. متحجران مبتلا به نوعي تعصب کور هستند و تاب نقد و اعتراض از سوي ديگران را ندارند و معمولا افکار و نظريات خود را مطلق مي انگارند و رويكردي سياه و سفيد دارند. نفي فلسفه و حتي تفسير قرآن و رواج رويکرد اخباري گري از سوي برخي علما، ناشي از اين تفکر غلط در حوزه هاي علميه بوده است که البته در دهه هاي اخير به دنبال انقلاب اسلامي و طرح مقوله «فقه پويا» که امام خميني(ره) پيش قراول آن بود، شاهد تحولات زيادي در اين عرصه بوده ايم؛ با اين حال نمي توان گفت رسوبات سنت گرايي و تحجر کاملا از بين رفته است.
در منطق قرآن، سنت گرايي و تحجر مذموم است و خردمندان(اولوالالباب) کساني هستند که گوش خود را به هر سخني گشوده و بهترين آن را برمي گزينند(زمر: 18). همچنين قرآن در کنار حکمت و موعظه به «جدال احسن» فرامي خواند که حاکي از انفتاح و ايجاد فضاي گفتمان با مخالفان است.(ادع الي سبيل ربک بالحکمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالتي هي أحسن... (نحل: 125).
به رسميت شناختن و احترام به عقل جمعي و داده ها و تجارب بشري، مقدمه رهايي از تحجر است. راه رهايي از تحجر، گام نهادن در جاده منطق و عقلانيت و گريز از تعصب و انسداد و خودبيني است.
 
3- غلّو در لغت به معنای زیاده روی، از حد گذشتن و بالا بردن و در اصطلاح بزرگ کردن امري يا شخصي بر خلاف واقع است. فعالیّت «غالیان» از زمان امام جعفر صادق(ع) آغاز شد. آنان برای امامان، ستایشی بیش از اندازه قائل بودند و اغلب به آن‌ها جنبه‌ الوهیت می‌دادند(مشکور، 1386). هر چند پیشوایان و پیروان امامیه از عقاید غالیان بیزاری جسته‌اند امّا در تقسیم بندی فرقه‌ها، این فرقه در زیر مجموعه مذهب شیعه قرار گرفته است.
هرچند نوبختي‏(1984 م) می نویسد: غلو از زمان امام جعفر صادق(ع) آغاز شد ولی سابقه تاریخی آن از زمان بسیار قبل از آن مشاهده شده است. غلو به معناي تجاوز و گذر از حد است. گروهي از مسلمانان از ابتدا به بليه غلو دچار شده اند و خصوصا درباره رهبران خود به غلو و اغراق پرداخته اند. پس از دوران اميرالمومنين علي(ع) تا اواسط قرن چهارم هجرى بيش از پنجاه فرقه غالي پديد آمد که يکي از آن ها «سبائيه» منسوب به عبدالله بن سبأ است که گفته مي شود نخستين بار به حضرت علي(ع) گفت: «انت الله» و علي(ع) فرمان به حبس او داد.
ائمه جرياني تحت عنوان «مفوّضه» را نفي نمودند. مفوضه گروهى از غلات هستند كه به مخلوق بودن ائمه و حادث بودن آنها اعتراف دارند اما آفرينش و رزق را به ائمه نسبت مى دهند (کتاب طهارت، مساله 199).
«تقصير» نوعی غلو است. گروهي همانند خوارج اساسا منکر فضايل علي شده، زبان به سَبُ و حتي تکفير او گشودند. هر دو گروه راه باطل مي پيماند (هلک في رجلان محبّ غال و مبغض قال علي(ع)).
مهمترين عامل غلو، جهل و کمبود ظرفيت است. انسان هاي کم ظرفيت قادر به درک مقامات معنوي رهبران الهي و معصومان نيستند و چون قياس به نفس مي کنند، با ديدن فاصله زياد بين خود و معصومين، آنان را در مرتبه الوهيت مي نشانند. گاه نيز عواملي آگاهانه و از سر عناد به غلو روي آورده تا آموزه ها و شخصيت هاي ديني را تضعيف کنند. گاه هم سرکوب عقايد اقليت ها(از جمله شيعه) واکنش آنان را برانگيخته و براي اثبات عقايد خود دچار نوعي افراط و غلو شده اند.

3- خرافات: خرافات در ساير اديان هم وجود دارد و تقريبا همه جوامع بشري به نوعي دچار گرايش هاي خرافي هستند. وجود برخي از اماکن متبرکه همچون امامزاده ها و مساجد دستاويز افراد خرافه گرا شده است خرافه گرايي یعنی انتساب پديده هاي طبيعي به عوامل ماورايي هر چند عوامل ماورايي جزء معتقدات اديان الهي و خصوصا اسلام است اما خرافه در جايي نمود مي يابد که انسان ها حتي جزئي ترين پديده ها را مطابق خواست خود به عوامل ماورايي مرتبط مي سازند و راه تعقل و رابطه علت و معلول را ناديده مي گيرند که در اين مورد شايسته است اصل و سند این مکان ها مورد بررسي دقيق قرار گيرد تا مردم به آساني جذب خرافه نشوند. ايجاد نوعي میانه روی ميان دين و مذهب و داده هاي علمی، ضروري به نظر می رسد، با عدم تعادل است که به خرافه گرايي يا بی دینی می رسیم.
چنانچه از مطالب فوق برمی آید، خارج از بحث اثبات و جانبداری از زیارتگاه امام زادگان، چه از نظر قانون، علما و... مزایای بسیاری که برخی از آنها را برشمردیم، کافی است تا بر اساس عوامل سوئي که مطرح گردید به اضافه سودجویی ها، ساده انگاری، پیروی کورکورانه و... ، امکان سوء استفاده چه در ایده و القاي آن یا جلب مطامع مادی در حدی که حتی سبب برپایی و ساخت زیارتگاه جعلی شود، دور از ذهن نباشد بلکه یک آسیب محسوب گردد.
از آنجا که اداره اوقاف به عنوان تنها متولی و مسئول شناسایی و بررسی صحت و سقم بقاع متبرکه و امام زادگان کشور محسوب می گردد لذا عدم هماهنگی این اداره با سایر ارگان ها و نهادها در احداث و ساخت اتاقک، بقعه، چارچوب و... بر روی مقبره، خواسته یا ناخواسته بویژه در روستاها سبب ایجاد زیارتگاه غیر واقعی می گردد.
تعدد و افزایش روز افزون بقاع متبرکه مدتهاست که اذهان برخی را نسبت به میزان صحت و سقم این محل ها مشوش كرده است.
اماکن زیارتی شاید به صورت زیر قابل دسته بندی باشند. اکثریت بقاع و مقابر را سادات جلیل القدر هاشمی و فضلا و دانشمندان ایرانی تشکیل می دهند. به طور کلی باید دانست که امامزاده های فعلی ایران از چند دسته خارج نیستند.
گروه اول امامزادگان یا شیعیان مخلصی که سالیان متمادی از مراجع تقلید و ارشاد بودند و پس از شهادت یا وفات، بر مدفن آنها بقعه و بارگاه باشکوه و مجلل بنا نهاده اند. دسته دوم همان بزرگان و دانشمندان ایرانی هستند که شجره نامه های واقعی آنها به علل و جهاتی که اشاره شد از میان رفته، صاحبان اصلی این گونه مقابر هنوز معلوم و مشخص نشده اند. دسته سوم مولود مطامع و خوابنما شدن های دروغین هستند و ممکن است هیچ اثری از جسد و امامزاده ای در کار نبوده باشد.

دسته چهارم مقابری است که صاحبانشان نه سید هستند و نه دانشمند و نه مولود مطامع و خوابنما شدنهای دروغین، بلکه این مقابر به سران و فرماندهان عرب در زمان خلفای بنی امیه و بنی عباس تعلق دارد که برای فتح طبرستان و تعقیب علویان آمده و به دست مردم آنجا کشته و مدفون شدند و عوام الناس به اشتباه آنها را زیارت می کنند و دسته پنجم، گروهی که برای حفظ اموال مقبره­ دروغین با بارگاهی بنا نهاده اند. ( به نقل از تاریخ اجتماعی ایران: 2/ 55)
شیعه خاستگاه زیارت امامزادگان شیعه مفهومی دارد که به هر کسی اطلاق نمی شود و ویژگی هایی که همگان نمی پسندند، حاکم شدن شیعه منافع آنی گروهی قدرت طلب را به خطر می اندازد و در نتیجه همواره حاکمان در مقابل آن قد علم کرده اند و حتی از اینکه شیعه طرفدارانی داشته باشد، در هراس بوده اند و هرگونه قدرت و تحرکی را از آن ها دریغ می کرده اند و از ایجاد پایگاه برای آنان جلوگیری می کرده اند. بنابراین هر عملی در این جهت را در صدر اقدامات خود قرار می دادند و از آن جمله وجود زیارتگاه ها و بقعه ها که گاه حاکمان به دلیل دیدگاه مذهبی عامه مردم از نام تشیع استفاده کرده ، تظاهر به همراهی با شیعه و یا حتی گاهاً به دلیل همراهی با شیعه از وجود زیارتگاه ها به شکلهای مختلف حمایت کرده اند و این سبب افزایش زیارتگاه های واقعی و حتی بدون پیشینه شده است.
پیدایش تشیع در واقع با جبهه گیری با نظام موجود ایجاد شد و به تدریج با بحث های کلامی نیز صاحب نظر گردید. قدر مسلم همه آنهایی که گرد ائمه جمع می شدند، شاید مفهوم امام معصوم منصوص را نمی دانستند اما خلافت را حق امام می دانستند(مدرسی طباطبایی، 1375) .
قطعاً به همین جهت انحرافاتی صورت گرفته و افرادی را غیر از امام معصوم، به عنوان رهبری و مولای خود برمی گزیدند، به صرف اینکه از بستگان و نوادگان پیامبر هستند و فرقه هایی چون حنفیه، زیدیه و اسماعیلیه شکل گرفت. از بررسی مطالب فوق نتایجی حاصل می شود که قدر مسلم تنگناها و خفقان تا حکومت صفویه موجب گریز بسیاری از شیعیان پاک و خالص به نقاطی گردیده، از جمله امام زادگانی که تحت فشار و خفقان بوده اند و حضور آنان در محل های دور، براي اختفا امری بدیهی بوده است.
- عده ای از شیعیان متواری، هرچند امامزاده نبوده اند اما ارزش و جایگاه ویژه ای نزد شیعیان یافته اند.
- هرکسی از وابستگان ائمه درخور و لایق آن احترام و ارزش از نظر شیعه نبوده است بلکه در مقابل تشیع نیز قرار می گرفته است. حتی برادر یا فرزند امام؛ به عنوان امام تلقی شده و پیروانی می یافته اند.
- مخفی ماندن قبور امامزادگان از دست دشمنان که نمونه آن مخفی بودن مقبره­ مطهر حضرت علی(ع) یا حضرت فاطمه زهرا(س) به دلیل کینه جویی و عداوت معاندین به­طوریکه حتی اکنون نیز پس از گذشت قرنها از نبش قبر صحابه­ پیامبر(ص) هم ابایی ندارند.
این مطلب یعنی تشکیک در اصالت امامزادگان و عدم مصونیت شیعیان حتی در مورد جسدشان که گاهی مورد هتک حرمت واقع می شوند، گواهی بر علت تدریجی پیدا شدن مقابر بزرگواران است. اما در اصل و بدل بودن امامزادگان هم بنا به دلایلی که برخی از آنها مطرح شد، نیاز به بررسی دارد. با همه اینها بر فرض وجود زیارتگاه مجعول، بعید نیست که فرصت زیارت به تهدید بدل شود.

نتیجه
انگیزه فطری که یک بعد آن حقیقت جویی است، می تواند ملاک و معیاری اصیل براي جذب و بهره برداری های مختلف اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، تاریخی و حتی اقتصادی از بقاع متبرکه گردد. اولویت بندی و نظارت صحیح و تطابق با انگیزه های فطری، چنانچه سرلوحه کار قرار گیرد، عوامل دیگر به صورت جانبی عاید می شود.
زیارتی از روی معرفت همراه با آگاهی، جز با توجه به حقیقت جویی برخاسته از فطرت انسانی مقدور نیست.
با رأی به بقاي زیارتگاه های غیر واقعی بنا به عدم مواجهه با آراء و اعتقادات مردم، یک عنوان غیر حقیقی را تثبیت می نماید. پس آسیب شناسی زیارت امری اجتناب ناپذیر است تا هدف از زیارت بر پایه معرفت و آگاهی بنیان نهاده شود. بررسی پیامدها و عواقب منفی زیارتگاه های مجعول، از طریق علماي دین، روانشناسان، فلاسفه و ... می تواند تهدیدها را به فرصت تبدیل کند.
فرصتهای مغتنمی که در زیارتگاه نهفته شده اما آن گونه که باید از ظرفیت ها و قابلیت های آن ها بهره برداری نشده است. این مهم برنامه ریزی و توجه مسئولین و متولیان امر طلبد. که نمونه های آن در سراسر کشور حتی موارد استثنای آن نیز آنچنان که باید، مورد عنایت واقع نشده است.
در صورتی که به هر عنوانی تخریب بنا و بقعه­ کاذب ملزم شد، احتمال برچسب خرافی بر آن محل قوت می گیرد و آنچه افتخار و ارزش محسوب می­شده است، به ضدارزش بدل می­شود و بنابراین چنین امری به سادگی امکانپذیر نیست.

پیشنهادها:
1- تمامی زیارتگاههای کشور بلکه بلاد اسلام توسط افراد متخصص تاریخ، تاریخ اسلام، جغرافیای محلی، معتمدین و ... ساماندهی و ثبت گردند. (اخیراً اقداماتی در این زمینه صورت گرفته است).
2- ساخت و ساز مقبره، بقعه و اتاقک و ... با روند سازماندهی صورت گیرد. این امر مستلزم هماهنگی با سایر نهادها و سازمان ها و نظارت صحیح و دائمی است.
3- زیارتگاه هایی که بنا بر باور و اعتقاد مردم بنا گردیده اند، نسبت به بررسی صحت و سقم آنها اقدام عاجل صورت گیرد.





















منابع و مآخذ
الهي قمشه اي، مهدي.(1362). ترجمه قرآن كريم، تهران: چاپخانه سپهر.
بهجت، احد.(1399ق/1978م). الله فی العقیدة،الاسلامیة،القاهرة:المختار الاسلامی.
پورافكاري .(1385). زمينه روانشناسي هيلگارد ، تهران : شهرآب.
خليلي، محمد حسين .(1382). مباني فلسفي از منظر ابن سينا و ملاصدرا ، قم : بوستان كتاب ، چاپ اول.
دلشاد تهرانى، مصطفى.(1377). سیرى در تربیت اسلامى، چاپ سوم، بي جا مؤسسه‌ نشر و تحقیقات ذکر.
______________ .(1379).رهزنان دین، تهران: دریا.
رباني گلپايگاني، علي.(1385). كلام جديد ، تهران: چاپ هاجر.
رسولي محلاتي، سيدهاشم .(1377). شرح زيارت امين الله، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامي .
صدر، محمد باقر.(1985). المدرسة الاسلامیة، بیروت: دار الزهراء.
عامدی، عبدالواحد. (1377).غررالحکم ودرر الکلم، سید هاشم رسولی محلاتی،قم و تهران:نشر فرهنگ اسلامی.
عطارزاده، مجتبي.(1387).» ترجمان نياز به معنا در حيات انساني»، تهران،چاپ دهخدا.
غروي، مهدي.(1376). آرامگاه در گستره فرهنگ ايراني، تهران: انجمن آثار مفاخر فرهنگي.
فلسفی، محمد تقی.(1969).الطفل بین الوراثة و التربیة،ترجمه:فاضل الحسینی المیلانی،بیروت: مؤسسة الاعلمی.
مجلسي، محمدباقر.(1363). بحار الأنوار، ج 34، تهران: دار الكتب الاسلاميه.
ملاصدرا.(1382). تفسير آيه نور، انجمن آثار مفاخر فرهنگي.
موسوی خميني، روح الله.(1364). صحيفه نور ، تهران:وزارت فرهنگ و ارشاد .
مهتدين، بهمن.(1386). ماهنامه ي فرهنگي، سياسي اجتماعي داخلي سازمان اوقاف و امور خيريه 19.
النوبختي، الحسن بن موسى‏.(1984 م). فرق الشیعه، بیروت: دارالأضواء.
. Koenig, H . G . ( 1994 ) . The Relationship between Judeo Christian Religion and
Mental Health among Middle-Aged and Older Adults, DURHAM, NC,
U . S . A, Advances, Fal : Vol 9 ( 4 ) : 33-39 .


پی نوشت

[1] - Koenig
[1] - Alexis Carrel
[1] - Kwilecki

[1] امالی صدوق،ص 197



[1] دانشجوي دوره دكتري رشته فلسفه تعليم و تربيت- دانشگاه شیراز meshsmm@yahoo.com

[2] هیات علمی دانشگاه شیراز b-shamshiri@shirazu.ac.ir

[3] دانشجوي کارشناسی ارشد رشته فلسفه تعليم و تربيت- shaysmm@yahoo.com
برچسب ها  

نظرات کاربران پیرامون این مطلب

انصراف از پاسخ به کاربر